De bescherming van de natuur is een juridische kwestie geworden. Is dat nou de manier om een gezondere leefomgeving te creëren? ‘Nu moet de rechter bepalen hoe wij met de natuur moeten omgaan. Dat is me echt een gruwel.’ Deel 6 in de serie Hete hangijzers in ons voedselsysteem, samen met Foodlog.

‘Als ik met deskundigen door Nederlandse natuurgebieden loop, valt het ons altijd op dat het zo goed gaat in de meeste gebieden’, zegt Henk Rampen. ‘In de jaren zeventig hadden we eenzijdige en zwakke dennenbossen. Maar de hele bosbouw is een nieuwe weg in geslagen. De bossen hebben structuur gekregen en zijn gelaagd, ze hebben veel dood hout en de biodiversiteit is vertienvoudigd.’

De tachtigjarige Rampen was als regiohoofd bij Natuurmonumenten onder meer verantwoordelijk voor de Veluwe. Tijdens een debat van Foodlog in Ede, waar opvallend veel veteranen aanwezig zijn uit de wereld van landbouwecologie, pleit hij voor een minder alarmistische kijk op stikstof. Ja, er slaat te veel stikstof neer in sommige gebieden, en dat heeft effecten.

‘Maar we kunnen niet over dé natuur praten. Ik denk dat we hier in Nederland de meest diverse natuur van West-Europa hebben. De rivieren hebben zich wonderbaarlijk ontwikkeld, nadat er in de jaren zeventig amper natuur meer was. Er zijn tienduizenden hectaren natuur bijgekomen, met heel veel soorten. De natuur in de duinen is heel gezond, en in het hele land zijn bossen diverser. Sommige gebieden worden kalkarm, en sommige soorten lijden daaronder. Dat is natuurlijke selectie. Voorheen waren die soorten daar helemaal niet te vinden. Ik ben tegen het beeld van de natuur als couveusekindje. De natuur is heel weerbaar.’

Arnold van den Burg (Zoölogisch Museum) doet zelf onderzoek naar de gevolgen van stikstof voor soorten en vindt dat Rampen de toestand bagatelliseert. ‘Het gaat inderdaad goed in sommige landschappen, vooral op de rijke, natte gronden waar grondwater of kwelwater de zuurgraad balanceert. Maar in de bossen op de droge zandgronden, in de oostelijke helft van Nederland, is het echt dramatisch. Misschien niet als je naar de structuur kijkt en het dode hout. Maar wel als je kijkt naar de nutriëntenhuishouding in de bodem. We meten ongekend lage pH-waarden. De bossen veranderen langzaam in wastelands. Door een overmaat aan stikstof verzuurt de bodem niet alleen, maar ook is het een eenzijdige voedingsstof die de hele nutriëntenbalans verstoort. Rupsen, mezen, bloemen en eiken kunnen daar niet tegen, en dat heeft allemaal weer een grote invloed op de hele natuurgemeenschap.’

Maar Rampen heeft een belangrijke vraag: ‘Sinds de jaren negentig is de druk van de landbouw met tientallen procenten verminderd. Minder stikstof, minder mest, minder emissies. Als je gelijk hebt, dan zou je de bossen toch moeten zien herstellen?’

‘Nee,’ zegt Van den Burg. ‘Als je elke dag tien taartjes eet, maar dan ziek wordt en besluit om er nog maar drie per dag te eten, dan word je niet beter. Je moet de oorzaak aanpakken, tegelijkertijd moet je werken aan herstel van de aangerichte schade. Dan pas kan het systeem weer gezond worden. Verzuring kun je bijvoorbeeld verminderen door kalk aan te brengen op droge zandgronden.’

Waar alle deelnemers aan het debat het over eens zijn is dat de hele discussie nu zo is gejuridiseerd dat de onderliggende keuzes en dilemma’s uit beeld zijn verdwenen. Wat de kern van het gesprek zou moeten zijn, is daardoor onbespreekbaar geworden. Het effect van vervuiling uit de industrie, het effect van de winning van kalkrijk water voor de drinkwatervoorziening en de invloed van natuurbeheer – er spelen bij verzuring veel meer zaken een rol dan alleen maar stikstof. ‘Bij het ministerie van Landbouw wordt amper over natuur gepraat’, zegt een beleidsmedewerker, die aanwezig is bij het debat. Ze zegt geschrokken te zijn van de cultuur die ze op het ministerie aantrof. ‘Het gaat niet over natuur, het gaat alleen over stikstof.’

Dit wordt volmondig beaamd door Chris Kalden. Hij is niet alleen secretaris-generaal geweest van het ministerie van Landbouw, maar ook directeur van Staatsbosbeheer. Hij zag al lang geleden een juridisering die werd gevoed door een afnemend vertrouwen in de bestuurscultuur, stikstof werd daarvan het strijdtoneel. De Nederlandse overheid koppelde de Europese Habitatrichtlijn strikt aan stikstofsturing en gedetailleerde metingen. ‘Van een gezond streven naar minder uitstoot is de richtlijn vooral een afrekeningsinstrument geworden. Nu moet de rechter bepalen hoe wij met de natuur moeten omgaan. Dat is me echt een gruwel. We discussiëren over modelwaarden en drempelwaarden alsof dat de kern van het probleem is. Maar als we natuur willen, moeten we veel meer discussiëren over de condities en de randvoorwaarden, over de waterhuishouding en de bodem, in plaats van rekenen met een getalletje achter de komma.’

Het is niet alleen stikstof waar we de juridisering van het natuurbeleid zien. De Habitatrichtlijn van de EU heeft ook geleid tot lijstjes van soorten die we koste wat ’t kost moeten beschermen. ‘Maar zo statisch is de natuur niet’, zegt Rampen. ‘We moeten ons daar niet op blindstaren. Er worden nu zelfs korhoenders uit Zweden geïmporteerd om ze te laten wennen aan de Sallandse Heuvelrug. Maar het is wel een soort betutteling, om het bepaalde dieren of planten maar eindeloos naar de zin te maken. Voor stuifzand heb je flinke winden nodig, maar nu die er niet meer zijn, gaat er van alles groeien, zoals mossen, grassen, heide en later bossen. Soms doen ze van alles om dat open te houden, tot militaire oefeningen toe. Dan ga je voor mij over de grens.’

Heeft Nederland een bronpopulatie van grutto’s? Dan moeten we in actie komen. ‘Maar wat als er nu op IJsland een gezond bestand komt, door klimaatverandering, kan dat daar dan niet beter? Dan komt hier wel weer wat anders.’ In plaats van te sturen op soorten kun je veel beter sturen op randvoorwaarden en op structuren. ‘Dat doen beheerders steeds vaker, door bijvoorbeeld grazers in te zetten. Dan kun je niet meer sturen op soorten, want je laat de natuur zelf haar gang gaan. En dat er dan soorten verdwijnen, is niet erg. Je kunt niet alles, in een klein land.’

Maar dit is allemaal wat te laconiek voor Ben Koks, een gepassioneerd ecoloog en vogelonderzoeker. ‘Als je die doelen loslaat, dan verdwijnen bijzondere soorten gewoon. We hebben nu eenmaal een cultuurlandschap in Nederland, we moeten sturen op bepaalde uitkomsten die we willen. Als we alle problemen zoals mest of waterkwaliteit apart bekijken, en we laten de soorten los, dan lukt het echt niet om hier de patrijs, de grutto of de veldleeuwerik te behouden.’

Dat het volgens Rampen goed gaat met de natuurgebieden, betekent niet dat de natuur buiten die gebieden eveneens floreert. ‘Integendeel, onze zandgronden en het veenweidegebied zijn gewoon cultuurlandschappen geworden. Daar hebben we met elkaar zo huisgehouden, dat er niets meer is. Dat is het logische gevolg van de verdichting van ons land. Door de druk van stikstof, water, mest, bebouwing, alle druk van menselijke activiteit, is het marginaal wat voor natuur je daar vindt.’

Maar laat dat nu precies het gebied zijn waar we nog heel veel natuurwinst zouden kunnen behalen, als we ecologen zoals Koks moeten geloven. Dat ons landschap geen wildernis meer is, maar cultuurlandschap, betekent niet dat het ook een leeg landschap hoeft te zijn. ‘We hebben nu een prachtig coulissenlandschap in de Achterhoek, maar de ortolaan en de veldleeuwerik zijn verdwenen. Mensen wonen in een leeg huis, maar ze hebben het niet door. Hier is echt heel veel te winnen. Als we boeren gaan steunen in hun pogingen om het anders te doen, kunnen de akkers en de cultuurlandschappen weer een bron van leven worden voor heel veel soorten.’

Hete hangijzers in het voedselsysteem

De landbouw moet fundamenteel anders, maar hoe? Middenin een gepolariseerde discussie pellen De Groene Amsterdammer en Foodlog de narratieven af om te zien welke waarden eronder liggen. Welke gaan ons helpen aan een duurzaam voedselsysteem? Bij dit debat zijn podcasts gemaakt die te beluisteren.